XIX. YÜZYIL KAL’A-İ SULTANİYE SALNAMELERİNDE BAYRAMİÇ

Öncelikle “XIX. Yüzyıl Kal’a-i Sultaniye Salnameleri üzerinde çalışıp, bilgi ve belgeleri benimle paylaşan değerli dostum Mustafa Kulu’ya teşekkürlerimi arz ederim.

“Salname” kelimesinin dilimizdeki karşılığı yıllıktır. 1847 sonra basılmaya başlanan Osmanlı Devleti’ndeki salnamelerin en eski, düzenli ve uzun ömürlü olanı devlet salnameleri olarak da bilinen Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye (SDAO)’lerdir. Devlet salnamelerinden sonra en önemli türü ise vilayet salnameleridir.(1)
vilayet salnameleri yayınlandıkları vilayete ilişkin çok çeşitli bilgi içerdikleri için tarih araştırmaları açısından çok zengin kaynaklardır. Vilayet salnameleri, ilgili vilayetin ve bağlı kazaların, kasabaların idari bölünüşü, memur listeleri, tarihi ve coğrafyası, eski eserleri, ticari ve ekonomik faaliyetleri, nüfusu, okulları, kütüphaneleri hakkında çok değerli yerel bilgi vermektedir. (2)
Günümüzde tek idari yapı içerisinde olan Çanakkale, Osmanlı Devleti’nde uzun Süre Cezair-i Bahr-i Sefid eyaletine bağlı olarak Anadolu kısmı Biga sancağı, Avrupa’daki kısmı ise Gelibolu sancağı şeklinde yönetilmiştir (3)
1864 yılında çıkarılan Vilayet Nizamnamesi ile Osmanlı, eyalet sisteminden vilâyet sistemine geçer. Esas düzenleme ise; 1867 tarihinde gerçekleştirilir. Vilayetler sancaklara, kazalara, nahiyelere, köylere ayrılır. Eyaletin ismi de vilayete dönüştürülür. Buna göre Cezair-i Bahr-i Sefid eyaletine bağlı olan Biga sancağı, Cezair-i Bahr-i Sefid vilayeti olarak adlandırılır.

Cezair-i Bahr-i Sefid Vilayeti İdari Yapısı (4)
a- Biga Sancağı (merkezi Kale-i Sultaniye): Kala-i Sultaniye, Ayvacık, Ezine, Biga, Lapseki kazaları ve Çan, Dimetoka, Bayramiç, Kumkale nahiyeleriyle, Bozcada, İmroz, Semadirek Limni adaları
b- Sakız Sancağı:
c- Midilli Sancağı: Moluva.
d- Rodos Sancağı: İstanköy ceziresi.
e- Kıbrıs Ceziresi: Tuzla, Limson, Magosa, Baf, Kerine.
f- Babı Zaptiye İdaresinde bulunan kazalar: Şile maa Beykoz, Kartal maa Gekboza (Gebze), Adalar.

Çanakkale’nin de içinde bulunduğu Biga sancağına dahil olan kazalar, Biga sancağının bağlı olduğu vilayete göre değişmiştir. Cezair-i Bahr-i Sefid’e bağlı olduğu zaman genelde Biga yarımadasındaki kazalar, Biga sancağı altında iken; daha sonra Biga sancağı Hüdavendigâr eyaletlerine ve Karesi vilayetine bağlandığı zaman yine Cezair-i Bahr-i Sefid vilayetine bağlı kalmaya devam etmişlerdir.

1848-1910 Yılları Arasındaki Biga Sancağının Kaza ve Nahiyeleri (5)
Yıllar Bağlı Bulunduğu Eyalet-Vilayet Çanakkale Dahilindeki Kaza ve Nahiyeler
1848-1867 Hüdavendigar Eyaleti Kale-i Sultaniye Lapseki maa Çardak, Dimetoka/Güvercinlik, Biga, Çan, Bayramiç, Ayvacık /Kızılca Tuzla, Ezine-i Kazdağı, Kumkale.
1868-1877 Cezayir-i Bahr-i Sefid Vilayeti K.Sultaniye, Ayvacık, Ezine, Biga, Lapseki, kazaları, Çan, Dimetoka, Bayramiç, Kumkale nah. Bozcaada, Gökçeada, Semadirek, Limni adaları
1878-1880 Şehremaneti Kale-i Sultaniye, Ezine, Lapseki Ayvacık, Eceabat, Erenköy, Bayramiç, Kumkale, Dimetoka, Çan, Bozcaada ve Limni
1881-1887 Karasi Vilayeti Kal’a-i Sultaniye, Ezine, Lapseki, Ayvacık Kazalarıyla, Bayramiç, Kumkale, Dimetoka, Çan, Eceabat, Erenköy, Çardak Nahiyeleri
1888-1910 Müstakil Biga, Lapseki, Ezine, Ayvacık kazalarıyla Erenköy, Güvercinlik, Çan, Bergos, Çardak, Bayramiç, Kumkale Nahiyeleri.

1888-1910 Yılları Arasında Kale-i Sultaniye Sancağındaki Köy Sayıları: (6)
Yıllar Kale-i Sultaniye Biga Lapseki Ezine Bayramiç Ayvacık Eceabat Toplam
1888-1889 38 174 76 126 – 57 – 471
1890-1895 39 174 86 126 – 57 – 482
1896-1898 39 174 86 141 – 57 – 497
1899 39 174 86 141 – 57 16 513
1900-1908 39 174 86 64 77 57 – 497
1909 39 174 87 64 77 57 – 498
1910 39 189 87 64 77 57 – 513

Bayramiç’in nüfusu:
1875 Tarihinde Biga Sancağındaki Erkek Nüfus, Hane, Mahalle ve Köy Sayısı:(7)

Kaza isimleri İslam Muhacirin Rum Ermeni Yahudi Kıpti Toplam
N H M K N H M K N H M K N H M K N H M K N H M K N H M K
Bayramiç nah. 6332 2500 5 5 14 7 218 83 1 – - 85 25 1 6504 2615 7 62
N: Nufus, H: Hane, Mecidi Mahalle (Mahallat), K: Köy (Kura)

1888 Yılında Biga Sancağında Kazalara Göre Kadın Erkek Nüfus(8)
Yeri İslam Rum Ermeni Yah Pro Yab
Kat Ec
nebi Toplam

Yerli Yab Yerli Yab Yerli Yab
Ezine 29.290 – 4.513 – 463 – 253 34.519
Yab: Yabancı, Yah: Yahudi, Por: Protestan, Kat: Katolik, Kale-i Sul: Kale-i Sultaniye.

1888 yıllarında Biga sancağı Karesi vilayetine bağlı bir sancak olup Biga (Çan, Dimetoka), Kale-i Sultaniye (Erenköy), Ezine (Bayramiç, Kumkale), Lapseki, Ayvacık kazalarından oluşur.
35.000 nüfuslu Ezine kazasında ise toplam 130 karye ve 18 mahalle ile Bayramiç ve Kumkale nahiyeleri bulunmaktadır. Kazada bulunan Rum, Ermeni ve Yahudiler nüfusun yaklaşık %10’unu oluştururlar. (9)

Bayramiç’te madenler:
Bayramiç kazasında Işıklar karyesinde Çınarlık tepesinde vaki dört kıta krom madeni doksan dokuz senesine imtiyaz ile İngiliz devleri tebaasından Mosyö Niksonha ve kumpanyasına 4 şaban seksen dokuz tarihli ferman-ı ali mucibince ihale olunmuştur. Bayramiç kazasında Işıklar ve Ormantepesi ve Çınarlıkaya nam beş mahalde vaki meganez madeni tebaa-i devleti aliyeden Döneloğlu Agop Efendi uhdesine dosan dokuz sene imtiyazla 3 rebilevvel seksen dokuz tarihli ferman-ı ali mucibince ihale olunmuştur.(10)
Ormanlar:
Biga sancağında vaki ormanlardan başlıca iki kısmı olup bir kısmına Kazdağı ve diğer kısmına Biga ormanları yad olunur. Salnamelerde geçen şu ifadeler, Kaz dağının bir diğer adının da “Abdal dağı” olduğunu yansıtmaktadır. “Bu ormanlardan başlıcaları Bergoz ve Karadağ ve Çataltepe ve Apdal dağlarıdır… Abdal-ı mezkur Kaz dağıyla (Abdal adıyla geçen Kaz Dağı’yla) Biga ormanları meyanında…”
Kereste nakliyesine Menderes nam çay olup Biga sancağı dahilinde Bayramiç nahiyesinden bedel ile Kumkale iskelesinden ve yine liva-i mezbur dahilinde vaki Çan nahiyesinde beden ve cari diğer bir nehri cesime olup Karabiga iskelesinde deryaya mansıp olur.
Mezkur çaylara münasebet-i kamilesi olan ormanlardan kat olunan keresteler nehrin mezkureteyn vasatıyla iskeleye nakl ve tenzil olunmakta ve cibal-i merkumenin ekseri mahallerinde sular ekser üzere bulunduğu cihetle birçok su bıçkıları olup mezkur bıçkılar vasıtasıyla külli ebniye kerestesi imal edilmektedir. (11)

1888 Tarihli Karesi Vilayet Salnamesinden Biga Sancağı Bayramiç Nahiyesi’ndeki Görevliler: (12)
Bayramiç Nahiyesi
Müdür Rahmi Efendi Naib Vekili Zeynel Abidin Efendi
Aza Halil Ağa Aza Hafız Sait Efendi
Aza Hacı Halil Efendi Aza Yani Ağa
Katip İsmail Hakkı Efendi

Bazı Memurin Orman Memurları
Ma-tahrir Vergi Katibi Mehmet Nuri Efendi Süvari Korucusu Besim Bey
Menafi Memuru Hasan Efendi Piyade Korucusu Mustafa Ağa
Katibi Hafız Halil Efendi Diğeri Ahmet Ağa Ahmet Ağa
Duyun-ı Umumiye Memuru Halil Efendi Diğeri İsmail Ağa
Reji Memuru İsmail Remzi Ağa Ondalık Memuru Hasan Efendi
Katibi Molla Osman Efendi Ezine Ondalık Memuru Halil Efendi

Kepekli Ondalık Memuru Halil Efendi

68 Nci Alayın Dördüncü Bayramiç
Mukaddem Taburu 116 Ncı Alayın 4 Ncü Bayramiç
Tali Taburu
Binbaşı Mehmet Ağa Binbaşı Recep Ağa
Kolağası Asım Efendi Kolağası Hüseyin Efendi
Tabur Katibi Mahmut İhsan Efendi Tabur Katibi Mehmet Efendi
Yüzbaşı Ali Efendi Bayramiç Yüzbaşısı Mustafa Ağa
Mülazım-ı Sani Abdullah Efendi Mülazım-ı Evvel Talib Efendi
Çan Yüzbaşısı Hüseyin Ağa Çan Yüzbaşısı Hüseyin Ağa
Mülazım-ı Sani Halil Ağa Balya Yüzbaşısı Mustafa Ağa
Balya Yüzbaşısı Mehmet Ağa Mülazım-ı Evvel Mehmet Efendi
Mülazım-ı Sani Mustafa Ağa Ünye Yüzbaşısı Çağrı Ağa
Ünye Yüzbaşısı Mehmet Ağa Mülazım-ı Evvel Mehmet Ağa
Mülazım-ı Sani Ahmet Efendi
Debu-i Memuru Mülazım-ı Evvel
Osman Efendi

Pazar Mahalleleriyle Eyam Muayenesi:
Bayramiç Çarşamba
Kalfa M. Şahabettin